در سالیان اخیر به تدریج تعداد کسانی که رو به سوی رویکرد کیفی برای انجام پژوهش خود آورده اند بسیار زیاد شده است. اغلب دانشجویان رشته های علوم اجتماعی و ،از جهتی خاص برای من،رشته علم اطلاعات و دانش شناسی، برای انجام پایان نامه ها و رساله های خود دست به دامان رویکرد کیفی شده اند. اما در زمان دفاع از پایان نامه یا رساله کسانی که در انتظار دانشجو هستند همگی به یک اندازه در حوزه پژوهش های کیفی اطلاعات ندارند و اینجاست که سوالاتی در مورد روایی و پایایی که برای پژوهشهای کمی خیلی مهم است طرح میشود. این دو واژه یا بهتر بگوییم مفهوم  به بیان تعدادی از پژوهشگران رویکرد کیفی،  در دایره واژگان پژوهش کیفی به گونه ای دیگر تفسیر میشوند.


البته گاهی پژوهشگر کیفی عمق مساله را درک نکرده و صرفا برای توجیه کارش و قانع کردن داوران دلایلی را اقامه میکند که احتمالا در کارش هم موفق میشود ولی به نظر من ضربه سختی را به کلیت پژوهش خود وارد میکند. پژوهشگر حتما باید قبل از شروع گردآوری داده ها موضع خود برای روایی و پایایی پژوهش را مشخص کند. چرا که همه مراحل گردآوری و تحلیل داده ها و نیز مستندسازی را تحت تاثیر خود قرار میدهد.

نمونه ی زیر در گزارش نهایی یکی از طرح های تحقیقاتی نگارنده به عنوان مثال نقل میشود:

برای تأمین روایی و پایایی مطالعه از روش ارزیابی لینکولن و گوبا[1] استفاده گردید که معادل روایی و پایایی در تحقیقات کمی است.بدین منظور و بر پایه این روش چهار معیار موثق بودن و اعتبار(باورپذیری)[2]، انتقال پذیری[3] ، اطمینان پذیری[4]  و تأیید پذیری[5] جهت ارزیابی در در نظر گرفته شد.. یکی از دلایل طولانی شدن این پژوهش وسواس پژوهشگر در مرحله های مختلف به منظور حصول اطمینان از روایی آن بود. با توجه به این که تحقیق حاضر بیشتر کیفی بوده ، اثبات روایی آن دشوارتر از پژوهش های کمی است. به همین منظور و برای دستیابی به هریک از این معیارهای یاد شده در فوق، اقدامات زیر صورت پذیرفت:

  1. اعتبار: پژوهشگر با صرف زمان کافی، تایید فرایند پژوهش توسط هشت متخصص، استفاده از دو کدگزار برای کدگزاری چند نمونه مصاحبه جهت کسب اطمینان از یکسانی دیدگاه کدگذاران، استفاده از پرسشهای عینی و قابل اندازه گیری مانند استفاده از زمان سنج برای اندازه گیری متغیر زمان لازم برای بارگذاری وبگاه در پرسش نامه ی نهایی و نگارش یادداشت دامنه و یادآور در طول پژوهش خاصه در فرم های اکسل، میزان موثق بودن  داده های پژوهش را به حد قابل قبولی افزایش داده است. 
  2. انتقال پذیری: برای حصول اطمینان از انتقال پذیری یافته های پژوهشی سه متخصص وب که در پژوهش مشارکت نداشتند در مورد یافته های پژوهش مورد مشورت قرار گرفتند.
  3. در همه ی مراحل کار و به منظور ایجاد اطمینان پذیری، جزئیات پژوهش و یادداشت برداری ها ثبت و ضبط شد.
  4. تأیید پذیری: اگر یافته های پژوهشی بخواهد تایید شدنی باشد، باید کلیه جزئیات در تمامی مراحل به دقت ثبت و ضبط شود که این کار در مورد پژوهش حاضر انجام شد و همه ی مستندات به صورت الکترونیک در سی دی پیوست آمده است. از جمله ی مستندات میتوان به متن کامل مصاحبه های گروه کانونی به صورت صوتی و آزمایش نهایی وبگاه ها به صورت ضبط ویدئویی اشاره کرد(به پیوست های چاپی و الکترونیکی نگاه کنید).

قسمت بقدی این مطلب را به زودی ارسال خواهم کرد.



[1] Lincoln & Guba

[2] credibility

[3] transferability

[4] dependability

[5] confirmability