مفهوم و تفاوت­های سنجه و شاخص

پژوهش هایی که در حوزه ارزیابی طراح میشوند به خصوص با دو مفهوم سنجه(measure) و شاخص (indicator) سروکار دارند و گاهی ادعا میشود که این دو واژه را میتوان به جای هم به کار برد. در این نوشته سعی دارم اول مفهوم دو واژه را تبیین و سپس تفاوتهای آنها را بررسی کنم.

زبان انگلیسی تا حدی تفاوت های این دو واژه را شخص کرده است. کلمه انگلیسی indicator چیزی را مشخص میکند در حالی که measure حاصل اندازه گیری چیزی است. برای مثال یک نجار برای ساختن میز نیاز دارد آن را اندازه گیری کند و برایش مهم است که بداند این میز چند در چنداست؛ مثلا 1*3 متر. این سنجه است. همان میز وقتی وارد رستوران میشود صاحب رستوران میخواهد بداند چند دور این میز میتوانند بنشینند. مثلا شش نفر. این شاخص است. این عدد حاصل اندازه گیری نیست بلکه میز را مشخص میکند (Jones, 2012).

شاید اینطور هم بتوان گفت که شاخص دارای دقت سنجه نیست.

اگر بخواهیم  از واژه های فوق در پژوهش بهره بگیریم باید به زبان فنی پژوهش آن را بیان کنیم. در این حالت شاخص زمانی به کار میرود که پس از مطالعه ای اجمالی تعدادی شاخص برای ارزیابی عامل ها یا ابعاد کیفیت حاصل شد. این شاخص ها هیچ آزمونی را نگذرانده اند و در این صورت شاخص نامیده میشوند. اگر آزمونهای روایی و پایایی بر روی آنها صورت گیرد میتوان به آنها نام سنجه داد. البته برخی از پژوهشگران تکرار زیاد شاخص ها در آثار دیگران را نیز ملاکی برای تبدیل شاخص به سنجه فرض میکنند که نمیتواند فرض غلطی باشد (Gonçalves, Moreira, Fox, & Watson, 2007).

منابع:

Gonçalves, M. A., Moreira, B. L., Fox, E. A., & Watson, L. T. (2007). “What is a good digital library?”–A quality model for digital libraries. Information processing & management, 43(5), 1416-1437.

Jones, P. (2012). What is the difference between a measure and an indicator?  Retrieved from http://www.excitant.co.uk/2012/05/what-is-the-difference-between-a-measure-and-an-indicator.html